Księga Przysłów 8:22 w interpretacji Świadków Jehowy
Świadkowie Jehowy lubią
werset z księgi Przysłów 8:22. Przytoczmy ten wers w brzmieniu oddanym
według ich Biblii:
„Jehowa mnie utworzył jako początek swej drogi,
najwcześniejsze ze swych dawnych dzieł” (Przekład Nowego Świata, edycja
polska 1997).
Szerszy kontekst 8 rozdziału księgi Przysłów wskazuje,
że narratorem tych słów jest istota określona jako „mądrość”. Świadkowie
Jehowy idą dalej w swej interpretacji i odnoszą ten werset do Jezusa
uważając, że Biblia w tym miejscu naucza o tym, że Jezus został stworzony
(por. broszurę Świadków Jehowy pt. Czy wierzyć w Trójcę, Brooklyn 1989,
str. 14). Taki sposób rozumowania po raz kolejny obnaża jednak ich
ignorancję i powierzchowność w znajomości tematu. Sposób interpretacji
przez Świadków Jehowy wersu z Przysłów 8:22 to dobry przykład, na którym
można dobrze ukazać jak jednostronne i spłycone jest podejście Świadków
Jehowy do tekstu biblijnego. W podejściu tym widać rażący brak głębi
interpretacyjnej, tak istotnej przy badaniu tekstu biblijnego, z którym
nieodłącznie wiąże się zagadnienie wielopłaszczyznowości. Owa
wielopłaszczyznowość jest przez Świadków ignorowana. Aby to ukazać
przejdźmy zatem do wszechstronnych rozważań nad naszym tekstem z Prz 8:22.
Po pierwsze, rozważmy słówko „utworzył” z Prz 8:22. Słówko to pada w
Biblii Świadków Jehowy, ale nie tylko, bo także w Biblii Tysiąclecia, czy
w Biblii warszawskiej. Świadkom Jehowy wydaje się zatem, że wers ten
naucza o „stworzeniu” Jezusa. Jednakże sprawa nie jest wcale tak
jednoznaczna jak się Świadkom Jehowy wydaje, z kilku powodów. Wymienię je
w punktach:
1) Po pierwsze, hebrajskie słowo które w
tekście Prz 8:22 tłumaczy się jako „utworzył” to „qanah”, którego
znaczenie podstawowe to „nabył”. To sprawia, że różni się ono znacznie od
czasownika „bara”– „stworzył”, które w Biblii hebrajskiej jest
najwłaściwszym słowem używanym na określenie procesu stwarzania (por. Rdz
1:1). Gdyby autor biblijny chciał w sposób nie pozostawiający żadnych
wątpliwości stwierdzić w Prz 8:22, że mądrość została stworzona, to użyłby
tu słowa „bara”. Użył jednak czasownika „qanah”, które jest o wiele mniej
jednoznaczne. Czasownik „qanah” pochodzi od „qen, qinnah” – „gniazdo,
nora, legowisko”, i etymologicznie znaczenie jego odnosi się do
„posiadania w swoim gnieździe”, lub „przynoszenia do swojego gniazda”,
„sprawiania aby było w gnieździe”, itd. Później „gniazdo” zaczęło się
odnosić do ”domu”, „mieszkania”, „tego co się posiada”. Można ten
czasownik przetłumaczyć na „utworzył”, ale nie jest to najlepsze
tłumaczenie, bowiem w języku polskim słowo „utworzył” ma takie konotacje
znaczeniowe, że ewidentnie kojarzy się z tworzeniem ex nihilo (z niczego).
Tego zaś termin „qanah” z Prz 8:22 nie miał zamiaru bezspornie udowadniać.
Aby to dostrzec wystarczy się przyjrzeć innym znaczeniom w jakich
występuje to słówko w Biblii. Na przykład, czasownik „qanah” występuje
także w Księdze Przysłów 4:7, gdzie w żadnym wypadku nie oznacza on już
„stwarzania”. W wersie tym nawet Biblia Świadków Jehowy nie tłumaczy
słówka „qanah” w ten sposób, oddając go inaczej – jako „nabył”, a nie
stworzył.
„Nabywaj mądrości; i ze wszystkim, czego nabywasz, nabywaj zrozumienia”
(Przekład Nowego Świata, edycja jak wyżej).
Również inne Biblie oddają w ten sposób czasownik „qanah” z Prz 4:7:
„Podstawą mądrości: zdobywaj mądrość, za wszystko, co
masz, mądrości nabywaj!” (Biblia Tysiąclecia)
„Początkiem wszystkiego jest mądrość, nabywajże mądrości, a za wszystkę
majętność twoję nabywaj roztropności” (Biblia Gdańska)
„Początek mądrości jest taki: Nabywaj mądrości, i za wszystko, co masz,
nabywaj rozumu!” (Biblia Warszawska)
Zatem bezspornie mamy tu „nabywaj”, a nie „stwarzaj”.
Ponadto, hebrajskie „qanah” jest też w innych miejscach Biblii używane w
znaczeniu „nabyć, posiąść”. Oto te miejsca:
Rdz 25:10; Rdz 47:19, 22; Rdz 49:30; Rdz 50:13; Kpł 25:14; Pwt Pr 28:68;
Joz 24:32; Rt 4:4, 8; 2 Sm 12:3; 1 Krn 21:24; Prz 4:5; Prz 16;16; Prz
19:8; Prz 23:23; Iz 43:24; Jr 32:7-8 (aż cztery razy występuje tu „qanah”
w znaczeniu „nabyć”), Jr 32:25.
Również Biblia Świadków Jehowy tłumaczy w tych wszystkich miejscach słowo
„qanah” w znaczeniu „nabyć”. Ponadto, z powyższego zestawu widzimy, że
autor księgi Przysłów ewidentnie i aż w 5 miejscach swej księgi używa
słowa „qanah” w znaczeniu –„mieć , posiadać, nabyć”. Czemu więc w Prz 8:22
miałby zmienić zdanie iż użyć tego słowa w odmiennym znaczeniu, tzn. w
znaczeniu „stworzył”, jak chcą tego Świadkowie Jehowy?
Biblia używa słowa qanah tylko trzy razy w znaczeniu „stworzyć” (Rdz 14:19,
22
Rdz 14:22).
2) Świadkowie Jehowy starają się sprawić
wrażenie, że czasownik „qanah” z Prz 8:22 powinien wręcz być oddany jako –
„utworzyć”, bowiem nawet Biblia Warszawska i katolickie Biblie - BP
(Biblia Poznańska) i BT (Biblia Tysiąclecia) oddają tu słowo „qanah” w
sensie „stworzyć” (por. książkę Świadków Jehowy pt. Prowadzenie rozmów na
podstawie Pism, Brooklyn 1991, str. 373).
Argument ten jest bardzo słaby i nie dowodzi, że „qanah” w Prz 8:22
powinno być przetłumaczone w sensie „stworzył”, bowiem inne Biblie tak
tego zwrotu już w Prz 8:22 nie tłumaczą. Dla przykładu, Biblia Gdańska
oddaje wers z Prz 8:22 w ten oto sposób:
„Pan mię miał przy początku drogi swej, przed sprawami swemi, przed
wszystkiemi czasy”.
Biblia Wujka zaś oddaje Prz 8:22 w ten oto sposób:
„Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwej niźli co czynił z
początku”.
To tylko dwa z brzegu przykłady, które pokazują, że nie jest uzasadniona
sugerowana przez Świadków Jehowy jedyna możliwość tłumaczenia słowa „qanah”
w znaczeniu stworzył.
3) Po trzecie wreszcie zauważmy, że Biblia
nigdzie nie popiera wprost wniosku, że mądrość w Prz 8:22 to Jezus. Od
Świadków Jehowy, którzy na poparcie czegoś w co wierzymy domagają się od
nas zawsze bezpośredniego wersu w Biblii, i my także domagajmy się
bezpośredniego wersetu na poparcie ich tezy, wedle której w Prz 8:22 mowa
o Jezusie a nie kimś innym.
4) Swego rodzaju ratunkiem dla Świadków
Jehowy mógłby być fakt, zgodnie z którym wiemy, że „qanah” z Prz 8:22
zostało przetłumaczone w Septuagincie na greckie „ektisen”, jakie w LXX
rzeczywiście jest używane w znaczeniu „stworzyć” (np. Rdz 14:19, 22; Pwt
Pr 4:32; Pwt Pr 32:6; Mal 2:10). Fakt ten jednak o niczym nie przesądza.
Atenagoras z Aten, rodowity Grek, piszący w roku 177 swe dzieło pt. Prośba
za chrześcijanami cytował (Atenagoras, tamże X) wers z Prz 8:22 wedle LXX,
odnosząc greckie słowo „ektisen” do Jezusa, którego jednak w żadnym
wypadku nie uważał za stworzonego, gdyż linijkę wcześniej zaznaczał o
Chrystusie:
„Jeśli zaś powodowani waszą nadzwyczajną inteligencją
pragniecie rozważyć, kim jest Syn, powiem krótko: jest On pierwszym
potomkiem Ojca, nie jako istota stworzona (Bóg bowiem od początku będąc
wiecznym Rozumem posiadał w sobie Słowo-Logos, bo odwiecznie jest istotą
rozumną), lecz jako byt, który od Ojca się wywodzi, (....)” (Atenagoras
z Aten, Prośba za chrześcijanami, X, wydanie PAX, Warszawa 1985, str.
39, podkreślenie od JL).
Podobnie rozumował Orygenes, który również uważał iż
Mądrość z Prz 8:22 to Jezus:
„Wyższość Jego polegała jeszcze bardziej na tym, że
był On Mądrością, która mówi: Pan mnie stworzył na początku dróg swoich,
pośród dzieł swoich, pierwej, niźli co uczynił i od wieków jestem
stworzona, od początku, pierwej nim uczynił ziemię” (Orygenes, Komentarz
do Ewangelii Według Mateusza, XVII, 14, WAM - Kraków 1998, str. 340).
Jednakże, sam fakt, że Orygenes odnosił słówko ektisen
(„stworzył”) z Prz 8:22 (wedle LXX) do Jezusa nie oznacza wcale, że uważał
on Jezusa za Istotę stworzoną ex nihilo. Orygenes bowiem w sposób bardzo
wyraźny podkreślał w swych dziełach, że Jezus jest niestworzony. Oto kilka
cytatów z innych jego dzieł, w których wyraźnie o tym czytamy:
„Nikt bowiem nie może godnie pojąć niestworzonego i
pierworodnego wszelkiego stworzenia, tylko Ojciec, który go zrodził” (Orygenes,
Przeciw Celsusowi, VI, 17, podkreślenie od JL).
W swym Komentarzu Listu do Hebrajczyków Orygenes pisał
o Jezusie, że „nie było takiej chwili, w której nie istniał” (za
Pamfil z Cezarei, Obrona Orygenesa, III).
Nawet Strażnica z 15 lipca 2001 cytowała fragmenty z dzieł Orygenesa, z
których wynikało, że według niego Jezus nie jest stworzony. Czytamy we
wspomnianej Strażnicy: „Na przykład w dziele O Zasadach Orygenes opisał
Jezusa jako ‘jednorodzonego Syna, który wprawdzie narodził się, jednakże
bez jakiegokolwiek początku’” (str. 30, podkreślenie od JL).
Myślę, że te fakty są bardzo wymowne i nie wymagają komentarza. Warto o
tym pamiętać, bowiem Świadkowie Jehowy często próbują „ukazywać” w
dyskusjach, że pisarze wczesnochrześcijańscy cytowali w odniesieniu do
Jezusa wers Prz 8:22 ze słowem „stworzył”. Jest to prawda, wszyscy pisarze
wczesnochrześcijańscy odnosili Prz 8:22 do Jezusa, wyjątkiem byli tu
jedynie Teofil z Antiochii i Ireneusz, którzy odnosili mądrość z Prz 8:22
do Ducha świętego (por. Źródła myśli teologicznej IV, Tertulian, Przeciw
Prakseaszowi, Hipolit, Przeciw Noetosowi, wydawnictwo WAM, Kraków 1997,
str. 42, przypis nr 30). Jednakże to, że pisarze wczesnochrześcijańscy
odnosili Prz 8:22 do Jezusa wcale jak widać po powyższym przykładzie Greka
Atenagorasa i Orygenesa nie musiało oznaczać, że pisarze ci uważali tak
jak dziś uważają Świadkowie Jehowy, iż Prz 8:22 musi uczyć o stworzeniu
Jezusa. Każdy kto chce wyciągnąć za wszelką cenę przeciwny wniosek musi
się liczyć z tym, że tylko ignorancja lub zła wola może doprowadzić do
jasnego zaprzeczenia oczywistym faktom w tym przypadku.
Podsumowanie
Hebrajskie słówko „qanah” z Prz 8:22 nie musi
wcale oznaczać, że istota określona jako mądrość w 8 rozdziale księgi
Przysłów, musiała być stworzona. Pierwotne znaczenie terminu „qanah” to
„nabyć, posiąść”. Nawet Biblia Świadków Jehowy tłumaczy termin „qanah” w
znaczeniu „nabyć” w Prz 4:7. Przytaczane przez Świadków Jehowy katolickie
Biblie BP i BT tłumacza co prawda „qanah” w Prz 8:22 w sensie „stworzyć”,
ale nie wynika z tego żadna konieczność dla takiego właśnie oddania tego
terminu, skoro inne Biblie (Biblia Gdańska i Wujka) nie tłumaczą już
terminu „qanah” w Prz 8:22 przy pomocy słowa stworzyć. Septuaginta
tłumaczy „qanah” na greckie „ektisen”, które może znaczyć „stworzyć”.
Jednakże grekojęzyczni autorzy piszący po grecku w czasach bliskich Nowego
Testamentu nie rozumieją greckiego ektisen z Prz 8:22 w sensie stwarzać ex
nihilo. Ponadto, Biblia nigdzie wyraźnie nie uczy, że mądrość z 8
rozdziału księgi Przysłów to Jezus Chrystus.
Jan Lewandowski; październik 2002
