3. Encyklopedie, słowniki, leksykony

3.1. Encyklopaedia Britannica

„główny symbol religii chrześcijańskiej, odwołujący się do Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa oraz odkupienia jego Męki i śmierci”

Przez odwołanie się do religii chrześcijańskich opis nie budzi najmniejszych wątpliwości, jaki kształt krzyża mają na myśli autorzy Encyklopedii.

„Są cztery podstawowe typy ikonograficzne przedstawiające krzyż: crux quadrata lub krzyż grecki, z czterema ramionami równej długości [+]; crux immissa lub krzyż łaciński [†], gdzie podstawa jest dłuższa niż pozostałe trzy ramiona; crux commissa, w postaci greckiej litery tau [T]; czasami nazywany krzyżem św. Antoniego; oraz krzyż decussata, nazwany od rzymskiego decussis [przeciąć na krzyż] lub symbolu liczby 10 [X], znanego także jako krzyż św. Andrzeja”

Jak widać, autorzy najbardziej szacownej encyklopedii na świecie nie uważają krzyża w kształcie pala (I) za podstawową formę.

„Tradycja faworyzuje crux immissa [†] jako ten, na którym Chrystus umarł, ale niektórzy sądzą, że był to crux commissa [T]”

Problem nieznajomości kształtu krzyża sprowadza się więc do usytuowania belki poprzecznej krzyża: czy było to na samym szczycie belki pionowej, czy też nieco niżej. Krzyża w kształcie I nie bierze się nawet pod uwagę.

„ważna metoda kary śmierci, szczególnie wśród Persów, Seleucydów, Kartagińczyków i Rzymian, stosowana od ok. VI p.n.e. do IV w. n.e. Konstantyn Wielki, pierwszy cesarz chrześcijański, zniósł ją w rzymskim imperium w 337 r., z szacunku dla Jezusa Chrystusa, najbardziej znanej ofiary ukrzyżowania.”

„(…) Zazwyczaj skazaniec po chłoście lub biczowaniu niósł poprzeczną belkę swego krzyża na miejsce egzekucji, gdzie pionowy drzewiec był już umocowany w ziemi. [Ofiara] była mocno przywiązywana z rozciągniętymi ramionami do belki poprzecznej lub mocno przybijana gwoździami przez nadgarstki. Belka poprzeczna była wówczas podnoszona na pionowy trzonek i umocowywana na nim na wysokości 9 do 12 stóp (przeciętnie 3 metry) od ziemi (…)”

3.2. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN

„1) Narzędzie kaźni dla przestępców powszechnie stosowane w starożytności (…); 2) Krzyż Chrystusa, (…) dokładny kształt krzyża na którym poniósł śmierć Jezus Chrystus nie jest znany; poprzeczna belka mogła być umieszczona albo we wcięciu słupa, albo u góry, jak w literze T (…)”

3.3. The Concise Oxford Dictionary of Current English

„krzyż: pal (zazwyczaj z poprzeczną belką) używany przez starożytnych do ukrzyżowania, w szczególności ten, na którym Chrystus został ukrzyżowany; model tego jako symbol religijny (…)”

3.4. The Encyklopedia Americana

„Krzyże i Krucyfiksy: (…) Kształt T (grecka litera tau) był używany jako krzyż w starożytnym świecie śródziemnomorskim, będąc powszechną formą dla ukrzyżowania. Hebrajska litera thau, [w Biblii Tysiąclecia nazwana TAW – zob: Ezechiela 9:4], mająca postać T w epigrafach i oznaczająca znak lub krzyż, miała święte znaczenie dla Izraelitów, i w Ezechiela 9:4 do znaku czynionego na czole.

W czasach apostolskich tylko św. Paweł traktuje krzyż jako święty, ale w czasie II wieku krzyż stał się faktycznym synonimem chrześcijaństwa. Tau (crux commissa lub patibulata, nazwany krzyżem szubienicznym lub krzyżem św. Antoniego) był ogólnie akceptowaną formą. Tertulian w III wieku nazywa T „prawdziwym kształtem krzyża” i wspomina go jako często czyniony gestem znak krzyża w codziennych i liturgicznych obowiązkach.

Krzyż prosty lub grecki (+), wzięty na krzyż św. Jerzego, mógł być używany jako wczesny w I wieku, jak na niektórych palestyńskich sarkofagach uważanych za chrześcijańskie. Krzyż łaciński (†) (crux immissa lub capitata) został znaleziony w domu, prawdopodobnie w miejscu kultu w Herkulaneum i wobec tego musi być datowany na nie później niż 79 n.e. Jednak przedstawienia przed IV wiekiem są rzadkie, tak wielki był strach przed prześladowaniami, odraza do bałwochwalstwa i znamię ukrzyżowania. (…)

Tau, używana w rzymskich katakumbach, może być ukryta w nazwie, na przykład IRETNE, lub właściwa litera T kształtująca część nazwy mogła być powiększona . W II wieku bardzo powszechnie maskowano w postaci kotwicy, jako symbolu nadziei. Inne obiekty związane z kształtem krzyża – trójząb, statek, orant (postać z ramionami rozciągniętymi w modlitwie [taką postać przyjmuje ksiądz w czasie mszy św.]), ptak w locie, siekiera”

3.5. Webster’s Third New International Dictionary

„krzyż (…) – struktura składająca się zwykle z pionu z poprzecznym ramieniem używana w szczególności przez starożytnych Rzymian jako środek egzekucji (buntujący się niewolnik był przybity do krzyża) (…)

urządzenie lub godło komponujące w istocie pionową belkę przecinającą lub dołączoną na szczycie do poziomej, ale znaleziono wiele różnych typów używanych przez ludzi różnych kultur jako symbol mający wiele różnych znaczeń lub będących amuletami, zaadoptowany przed chrześcijan z powodu swego podobieństwa do narzędzia Jezusowego ukrzyżowania (…)”

3.6. Mała Encyklopedia Kultury Antycznej

„crux: krzyż 1. słup do którego przywiązywano skazańca dla odbycia kaźni. Częściej jednak zamiast zwykłego słupa stosowano rodzaj szubienicy, do której boków przywiązywano przybijano ręce skazańca. Z czasem crux przybrał formę litery T a po obniżeniu poprzeczki otrzymał kształt dzisiejszego krzyża. 2. termin crux oznacza również karę śmierci przez ukrzyżowanie (…) Po otrzymaniu chłosty skazany zanosił krzyż na miejsce stracenia, po czym zostawał nań wciągnięty za pomocą lin i przywiązywany; nogi i ręce przybijano mu wielkimi gwoździami. Od czasów Konstantyna W., kiedy krzyż jako symbol męki Chrystusa został oficjalnie uznany przez państwo, karę ukrzyżowania zamieniono na powieszenie.”

3.7. Leksykon religioznawczy

„Mamy dokładne dane odnośnie praktyk egzekucyjnych w rzymskiej Palestynie. Słup, a więc część pionową wbijano głęboko w ziemię znacznie wcześniej. Skazaniec dźwigał jedynie belkę poprzeczną, którą razem z nim mocowano u góry słupa i dawano podpórkę pod nogi, aby się nie obsunął (…) Narzędzie kaźni wyglądało wtedy jak duża litera T”

3.8. A Greekenglish Lexicon, Arndt and Gingrich

3.9. Odhams Dictionary of the English Language

„Krzyż: (…) rodzaj (drewnianego) narzędzia takiego kształtu (+, †, X) do którego przybijano złoczyńców; budowla tego kształtu, na której cierpiał Chrystus; symbol chrześcijaństwa (…)”

3.10. The Columbia Encyklopedia

„ukrzyżowanie, powieszenie na krzyżu, w starożytności metoda kary śmierci. (…) Ukrzyżowanie było prawdopodobnie pierwszą modyfikacją powieszenia na drzewie lub wbicia na pal, od których pochodzą synonimy drzewa i krzyża (np. drąg lub pal) na krzyż Jezusa. Rzymianie używali najczęściej krzyża T, krzyża łacińskiego lub krzyża św. Andrzeja. Większość starożytnych źródeł opisuje śmierć krzyżową Jezusa na krzyżu łacińskim (…)”

3.11. Encyklopedia Biblijna

„krzyż (gr. stauros), starożytne narzędzie tortury i egzekucji. Użycie pionowego pala (również stauros) do wieszania zwłok, torturowania lub egzekucji było powszechne w I tysiącleciu przed Chr,. zwłaszcza w okresie wojen (…)

Sam sposób [rzymskiej] egzekucji przez ukrzyżowanie znacznie się różnił w konkretnych przypadkach, zwłaszcza w warunkach wojennych. Nadal używano pionowego słupa, ale często dodawano belkę poprzeczną na jego szczycie, tak że tworzyły literę T (potem znane jako Tau lub krzyż sw. Antoniego). Skazańców przybijano lub przywiązywano do słupa lub poprzecznej belki krzyża. (…) Skazaniec niósł też poprzeczną belkę (a nie cały krzyż) na miejsce egzekucji, gdzie stał już pionowy słup (…) Skazańca obnażano i przybijano do poprzecznej belki gwoździami wbijanymi w przedramiona lub przywiązywano go do niej sznurami. Poprzeczną belkę podnoszono i przymocowywano do słupa, do którego przywiązywano lub przybijano stopy ofiary (…)”

3.12. New International Dictionary of New Testament Theology

„Odpowiadając czasownikowi (stauroo) który był powszechniejszy, stauros może oznaczać pal, który był czasami zaostrzony, na którym były publicznie pokazywane egzekucje kryminalistów – hańba była dodatkową karą. To mogło być użyte do powieszenia (jak prawdopodobnie Diod. Sic. 2, 18, 2), nawleczenia na pal lub do zaduszenia. Stauros mógł być także narzędziem tortury, być może w sensie łacińskiego patibulum, belki krzyża dźwiganego na ramionach. Wreszcie mogło to być narzędzie egzekucji w postaci pionowego pala i poprzecznej belki tej samej długości, w kształcie krzyża w węższym tego słowa znaczeniu. Mogło to wyglądać jak kształt: T (łaciński crux commissa) lub † (crux immissa) (…)”

„Jest pewne, że Rzymianie tylko nabyli praktykę tej postaci egzekucji. Najprawdopodobniej, stauros miał w kształcie poprzeczną belkę. Świeckie źródła nie pozwalają na wyciągnięcie wniosków, jak dokładnie wyglądał kształt krzyża, czy był bardziej jako crux immissa (†) czy crux commissa (T). Ponieważ nie było bardzo powszechne przyłączenie titlos (słowo zapożyczone z łacińskiego titulus), nie jest konieczne utrzymywanie, że krzyż miał kształt crux immissa.

Są dwie możliwe drogi ustawienia w pionie stauros. Skazany człowiek mógł być przymocowany do leżącego krzyża na miejscu egzekucji i tak podniesiony do góry na krzyż. Alternatywnie, prawdopodobnie zwyczajny pal był umocowany w ziemi przed egzekucją. Skazaniec był przywiązany do tego elementu krzyża i był podnoszony do góry z poziomą belką i umocowywany szybko na pionowym palu. Jako że był to prosty sposób podniesienia i przenoszenia poprzecznej belki (patibulum) było prawdopodobne połączone z karą dla niewolników, że crux commissa mógł być stosowany jako normalna praktyka. Krzyż był prawdopodobnie niewiele wyższy niż wysoki mężczyzna”

3.13. The Imperial Bible Dictionary

„Greckie słowo tłumaczone na krzyż (stauros) właściwie oznacza pal, słup lub fragment palisady, na którym można coś powiesić lub którego można użyć do ogrodzenia części terenu. Wprowadzono zmiany kiedy władza i zwyczaje Rzymu rozszerzyły się na kraje greckojęzyczne. Zdaje się, że nawet u Rzymian słowo CRUX (od którego wywodzi się nasz krzyż) pierwotnie oznaczało słup. Ale od czasu kiedy rozpoczęto używania go jako instrumentu kary, zazwyczaj dodawany był poprzeczny kawałek drzewa. (…)

W wieku ewangelii zazwyczaj dokonywano egzekucji przez powieszenie kryminalistów na skrzyżowanych kawałkach drewna (…)

wiemy, że dla krzyży używano trzech różnych kształtów (…) prawdopodobnie najstarszego o wyglądzie litery T (…) Lucian (…) obciążał nim [krzyżem T] literę (Judic Voc. xii). Litera X reprezentowała inny rodzaj (…) ale najpowszechniejszym, jest to zrozumiałe, był ten, w którym pionowa część drewna krzyżowała się z inną w pobliżu szczytu, ale nie dokładnie na nim, pionowy pal wystawał ponad nim, w ten sposób: † (…)”

3.14. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities

"CRUX (stauros, skolops), narzędzie kary śmierci używane w bardzo wczesnym okresie na wschodzie (...) Słowa stauroo i skolopizoo (częściej używano anastauroo i anaskilipizoo) były stosowane do rodzajów egzekucji powszechnych wśród Persów i jest prawdopodobne, że równie dobrze mogło to być wbicie na pal jak ukrzyżowanie. (...) Stauros pierwotnie oznaczał słup lub pal, łaciński palus. (...)

W powszechnym użyciu [wśród Rzymian] były trzy rodzaje krzyży: crux commissa lub o kształcie T; crux immissa, z wystającym szczytem na którym przymocowywano titulus opisujący przestępstwo poszkodowanego (jak to było w zwyczaju) oraz crux decussata w kształcie X (krzyż św. Andrzeja). Słowo crux jest także stosowane do pojedyńczego pala używanego do wbijania nań. (...) Pionowy pal nazywano stipes, poprzeczną belkę patibulum i to ona była tym co kryminalista niósł na miejsce egzekucji, a nie cały krzyż"

3.15. Encyclopedic Dictionary of the Bible

"Ukrzyżowanie, starożytna metoda egzekucji kryminalistów przez przybicie ich do krzyża i pozostawienie tam powieszonych aż do śmierci.

(I) Pochodzenie. [...] Greckie słowo oznaczające „krzyż”, stauros, oznaczało pierwotnie „pal, pionowy zaostrzony słup” i dopiero później oznaczało cały krzyż a nawet samą belkę poprzeczną.

(III) Ukrzyżowanie wśród Rzymian. [...] Belka poprzeczna była kładziona na barkach [ofiary], oba jego ramiona były przymocowane do niej sznurami lub gwoździami przebijającymi nadgarstki i w ten sposób prowadzono nagiego pod biczami na miejsce egzekucji. Tutaj, gdzie pionowe belki były trwale osadzona w ziemi, podnoszono go na jeden z tych pali, a belkę poprzeczną, do której był już przybity, osadzano w wyżłobieniu na szczycie pionowego pala lub czasami w nacięciu na boku pala, w pobliżu szczytu

3.16. New Bible Dictionary

"Krzyż, ukrzyżowanie Greckie słowo oznaczające „krzyż”, (stauros, czasownik stauroo, łacińskie crux, crucifigo) [...] oznaczało pierwotnie „pionowy pal lub słup” a drugorzędnie pal używany jako narzędzie kary i egzekucji. W NT jest używane w tym późniejszym sensie. [...]

Niezależnie od pojedyńczego pionowego pala (crux simplex) o którego ofiara była przywiązywana lub nabijana były trzy typy krzyża. Crux commissa (krzyż św. Antoniego) miał kształt podobny do wielkiej litery T, tau; przez co niektórzy wyprowadzają go od symbolu boga Tammuza; Crux decussata (krzyż św. Andrzeja) miał kształt podobny do litery X; Crux immissa był znany jako dwie skrzyżowane belki †; jest podtrzymywany przez tradycję jako kształt krzyża na którym nasz Pan umarł (Ireneusz, Haer 2.24.2.) Ma to silne oparcie w czterech Ewangeliach (Mt. 27:37; Mk. 15:26; Łk. 23:38; Jn. 19:19-22) poprzez tytuł przybity do krzyża Chrystusa ponad jego głową.[...]

Ofiara brała do dźwigania belkę poprzeczną (patibulum) i podobnie jak niewolnik swoje tortury i śmierć wystawiała na widowisko, zawsze poza miastem, podczas gdy herold niósł przed nim napisany 'tytuł' winy. [...] Skazaniec był obnażany do naga, kładziony na ziemi na plecach a jego ramiona lub ręce były przywiązywane lub przybijane do [patibulum]. Taka poprzeczka była podnoszona i umieszczona na pionowym palu, tak że stopy ofiary, które były przywiązywane lub przybijane, były niezbyt wysoko – tak aby nie dotykały ziemi, jak się to często opisuje.

Definicja z tego słownika została wykorzystana przez Towarzystwo do dowodzenia pala. Zakończono jego cytowanie na pierwszym zdaniu .

3.17. Encyclopaedia biblica; a critical dictionary...

"Znajdujemy, że często używano [stauros] na oznaczenie bardzo prymitywnego narzędzia egzekucji, prostego pala (crux simplex) do którego delikwent był przywiązywany bez żadnego drewna na rękach (...) lub na który był nabijany; jak również na złożone krzyże (crux composita) różnych kształtów.

Krzyż miał trzy właściwe kształty – crux immissa lub krzyż czteroramienny, crux commissa lub krzyż trzyramienny i crux decussata, który jest powszechnie znany jako krzyż św. Andrzeja. (...)

Czteroramienny krzyż użyty w czasie ukrzyżowania Jezusa był najprawdopodobniej jak w poniższym opisie. Składał się z dwóch części - pionowego pala (stipes, staticulum) mocno osadzonego w ziemi przy pomocy kołków lub przybitego do pniaka drzewa, a belka poprzeczna (antenna, patibulum) była przynoszona przez skazanego na miejsce egzekucji. Belkę poprzeczną wznoszono na pionowy pal do wcięcia gdzie była prawdopodobnie przywiązywana sznurami a może także przybijana gwoźdźami (...).